Biblioteka Aleksandryjska: dlaczego tysiące zwojów potrzebowały katalogu

Zgromadzenie tysięcy zwojów nie wystarczało, by uczeni mogli z nich korzystać: trzeba było ustalić, co zawierają, komu przypisać autorstwo i jak odróżnić jeden tekst od drugiego. W Aleksandrii służyły temu opisy zbiorów i opracowania bibliograficzne, z których najsłynniejsze są Pinakes Kallimacha. Katalogowanie pomagało rozpoznawać i zestawiać pisma, choć nie mogło zapewnić ich przetrwania. Historia tej pracy prowadzi więc także do pytania o to, co utracono wraz z biblioteką i dlaczego nie da się opowiedzieć jej końca jednym pożarem. [1]

Czym była Biblioteka Aleksandryjska i kto za nią płacił

Najpierw trzeba rozdzielić rzeczy, które potocznie chowamy pod jedną nazwą. Był królewski zbiór książek. Był Mouseion, instytucja poświęcona Muzom i wspólnota pracujących uczonych. Był również zbiór związany z Serapejonem, sanktuarium Serapisa, nazywany biblioteką filialną. Los jednego z tych miejsc nie daje automatycznej odpowiedzi na pytanie o pozostałe. [2][3]

Królewska biblioteka rozwijała się pod patronatem Ptolemeuszy w III wieku p.n.e. Nie mamy dokumentu z datą uroczystego otwarcia. Nie potrafimy też bezspornie rozdzielić zasług Ptolemeusza I i jego syna Ptolemeusza II. Im dokładniejszy dzień założenia podaje popularna opowieść, tym staranniej warto sprawdzić, na jakim świadectwie się opiera. [4]

Wiemy za to, że utrzymywanie uczonych kosztowało. Strabon, opisujący Aleksandrię już pod panowaniem rzymskim, wymienia spacerową przestrzeń Mouseionu, miejsce wspólnych posiłków, środki należące do wspólnoty i stojącego na jej czele kapłana. Za sławnymi nazwiskami stała instytucja, która zapewniała warunki do pracy. [2]

Dwór korzystał na tym również politycznie. Andrew Erskine pokazuje, jak Museum i biblioteka wiązały kulturę grecką z prestiżem dynastii rządzącej Egiptem. Gromadzenie literatury pomagało przedstawiać Aleksandrię jako ważny ośrodek greckiego świata. Nie była to współczesna biblioteka publiczna, do której każdy mieszkaniec przychodził po książkę na weekend. [5]

Ile zwojów miała Biblioteka Aleksandryjska? Najpierw ustalmy, co liczymy

Aulus Gellius pisał o blisko 700 tysiącach zwojów zgromadzonych przez królów ptolemejskich. To świadectwo rozmachu, jaki przypisywano bibliotece w II wieku naszej ery. Nie zachował się jednak spis, z którym można by tę liczbę porównać. [6]

Innego rodzaju liczbą jest 40 tysięcy ksiąg spalonych w Aleksandrii, o których wspomina Seneka. Tu mowa o stracie w pewnym przekazie, nie o wielkości całej kolekcji. Umieszczenie obu liczb w jednym przedziale, na przykład „od 40 do 700 tysięcy”, daje pozór statystyki, choć porównuje różne twierdzenia. [3]

Dochodzi problem jednostki. Zwój był fizycznym nośnikiem. Utwór mógł zajmować kilka lub kilkanaście zwojów, a biblioteka mogła przechowywać więcej niż jeden jego odpis. Liczba zwojów nie odpowiada zatem liczbie tytułów ani liczbie książek w dzisiejszym sklepie. [1][4]

To znajoma trudność dla kogoś, kto ma na półce dwa przekłady tej samej powieści. Odpowiedź na pytanie „ile mam książek?” zależy od tego, czy liczymy egzemplarze, wydania czy utwory. Przy stu książkach można sobie pozwolić na nieprecyzyjną odpowiedź. Przy wielkiej kolekcji od tej różnicy zależy, czego właściwie szukamy.

Papirus P. Berlin 16007 zachował fragment Iliady. Muzealny opis wskazuje jego pochodzenie z Hermupolis Magna i datuje go na I wiek p.n.e. lub I wiek n.e. Potrafimy powiedzieć, jaki tekst widzimy, bo fragment ma opis i identyfikator. Nie wynika z tego, że należał do Biblioteki Aleksandryjskiej. To właśnie takie rozróżnienia chronią przed dopisywaniem zabytkom efektownej przeszłości. [7]

Kallimach i Pinakes: jak znaleźć właściwy tekst

Najłatwiej wyobrazić sobie bibliotekę jako imponującą salę. Trudniej zobaczyć pracę człowieka, który musi ustalić, czy dwa zwoje zawierają ten sam utwór, czy podpisano je właściwym imieniem i czy jednego tekstu nie przypisano dwóm autorom.

Z Aleksandrią związany był poeta i uczony Kallimach z Cyreny. Jego Pinakes, czyli „Tablice”, miały według tradycji zajmować 120 ksiąg. Było to wielkie opracowanie bibliograficzne autorów i ich pism. Sama jego objętość mówi sporo o wysiłku potrzebnym do opisania literatury. Nie oznacza, że biblioteka miała tylko 120 książek. [8]

Pinakes nie zachowały się w całości. Ich charakter odtwarzamy ze świadectw i fragmentów analizowanych między innymi przez Francisa Witty’ego oraz Rudolfa Bluma. Nie powinniśmy więc rysować z przesadną pewnością planu regałów ani obiecywać, że znamy każdą rubrykę katalogu. [8][9]

Roger Bagnall rozróżnia wewnętrzny katalog biblioteki i oparte na nim Pinakes, czyli szersze opracowanie bibliograficzne. Aleksandryjskie zbiory miały więc katalog; nie znamy jednak jego pełnej postaci. Rozróżnienie ma znaczenie: spis posiadanych egzemplarzy i zestawienie autorów oraz ich dzieł służą pokrewnym, ale różnym zadaniom. [1]

Zachowane świadectwa o Pinakes pozwalają wskazać cztery zadania takiego opisu:

1. Rozpoznać autora. Wiadomości biograficzne pomagały odróżniać ludzi o podobnych imionach.
2. Przyporządkować pisma. Zestawienia łączyły autorów z utworami, w podziale na dziedziny i gatunki.
3. Rozpoznać konkretny tekst. Pierwsze słowa oraz informacje o jego rozmiarze pomagały tam, gdzie sam tytuł nie wystarczał.
4. Odnotować wątpliwości. Autorstwo i tożsamość dzieła mogły wymagać rozstrzygnięcia, zamiast mechanicznego przepisania etykiety. [8][9]

Taki opis pomagał ustalić, z jakim dziełem uczony ma do czynienia i komu je przypisano. Przy wielu odpisach oraz autorach o podobnych imionach informacja ta pozwalała uniknąć pomylenia tekstów. Szczegóły tej pracy rekonstruujemy ze świadectw; nie dysponujemy kompletną instrukcją działania aleksandryjskiego katalogu.

Współczesny czytelnik spotyka podobny problem przy mniej wzniosłych okazjach. Pamięta, że ma Odyseję, ale nie pamięta tłumacza. Zapisane wydanie i nazwisko przekładowcy pozwalają sprawdzić to przed kupnem kolejnego egzemplarza. Starożytne pierwsze słowa tekstu i dzisiejszy numer ISBN należą do różnych porządków, lecz odpowiadają na pokrewne pytanie: czy to na pewno ta książka?

Katalog pomagał opisywać, a wiele kopii pozwalało porównywać

Wielka kolekcja dawała filologom możliwość zestawiania różnych odpisów. Rozbieżność między egzemplarzami stawała się przedmiotem pracy: trzeba było ocenić warianty i uzasadnić wybór tekstu. Katalogowanie, czytanie i opracowywanie utworów wzajemnie się wspierały. [4]

Poniższa oś czasu porządkuje wydarzenia opisane w artykule. Daty dotyczą różnych instytucji i miejsc; nie wyznaczają jednej pewnej daty końca całej biblioteki. Odstępy na osi nie odpowiadają długości okresów.

flowchart TD
  A["III w. p.n.e.<br/>Rozwój biblioteki i Mouseionu<br/>pod patronatem Ptolemeuszy"]
  B["III w. p.n.e.<br/>Kallimach opracowuje Pinakes"]
  C["48/47 p.n.e.<br/>Pożar podczas wojny Cezara<br/>Zakres strat ksiąg pozostaje sporny"]
  D["272–273 n.e.<br/>Walki za Aureliana<br/>Zniszczenia części Bruchejonu"]
  E["391 n.e.<br/>Zburzenie Serapejonu<br/>Nieznany stan ówczesnego księgozbioru"]
  F["VII w. n.e.<br/>Arabski podbój Egiptu<br/>Opowieść o paleniu ksiąg jest dużo późniejsza"]
  G["16 października 2002<br/>Otwarcie nowej Bibliotheca Alexandrina"]
  A --> B --> C --> D --> E --> F --> G

Nie trzeba przechowywać Homera w papirusowych rulonach, żeby docenić ten porządek. Przy domowej półce często wystarcza dopisek „drugi pokój” albo „pożyczone Annie”. Nie mówi wiele o treści książki, za to oszczędza przeszukiwania mieszkania.

Cezar i pożar w 48 roku p.n.e.: co rzeczywiście mówią źródła

Podczas wojny aleksandryjskiej Cezar znalazł się w trudnym położeniu militarnym. Z tymi walkami wiązano pożar floty i zabudowań portowych oraz utratę ksiąg. Tu jednak źródła zaczynają się rozchodzić.

Plutarch, piszący na początku II wieku n.e., twierdzi w Żywocie Cezara, że ogień zniszczył wielką bibliotekę. To ważna relacja, ale powstała ponad sto lat po wojnie. Nie możemy traktować jej jak raportu człowieka, który policzył wyniesione i spalone zwoje. [10]

Kasjusz Dion, tworzący jeszcze później, wymienia księgi wśród strat pożaru przy dokach i magazynach. Jego opis nie jest tożsamy z opowieścią o zniszczeniu całej głównej biblioteki. [11]

Open University zwraca uwagę, że znaczenie mają nawet wybory tłumacza: „księgi”, „biblioteka” i „magazyny” nie wskazują automatycznie tego samego miejsca. Niepewna lokalizacja głównego zbioru dodatkowo utrudnia odtworzenie drogi ognia. [3]

Uczciwy wniosek jest węższy niż filmowa scena katastrofy: pożar i straty książek mają oparcie w tradycji antycznej, lecz nie potrafimy bezspornie wyliczyć ich zakresu ani wskazać jednego wydarzenia, które zamknęło historię wszystkich aleksandryjskich zbiorów.

Opis Mouseionu pozostawiony przez Strabona w epoce po Cezarze pokazuje też, że instytucjonalne życie uczonych nie zniknęło wraz z tą wojną. Nie dowodzi natomiast, że każdy wcześniejszy egzemplarz pozostał na miejscu. [2]

Aurelian, Serapejon i podbój arabski to trzy różne historie

W III wieku n.e. Aleksandria znalazła się w obszarze wojen cesarza Aureliana. Ammianus Marcellinus wspomina, że miasto utraciło wówczas znaczną część dzielnicy Bruchejon, związanej z dawnym zapleczem królewskim. To istotny ślad zniszczeń przestrzeni miejskiej. Nie podaje nam jednak stanu bibliotecznych półek przed walkami i po nich. [12]

W 391 roku zniszczono Serapejon. Wydarzenie należało do konfliktu wokół kultów pogańskich i chrystianizacji miasta, a ważną rolę odegrał biskup Teofil. Ze świątynią łączono bibliotekę filialną. Nie mamy jednak wiarygodnego spisu pozwalającego powiedzieć, ile ksiąg było w niej w chwili zburzenia sanktuarium. [3]

Jeszcze inną opowieścią jest przypisywanie spalenia biblioteki arabskim zdobywcom Egiptu w VII wieku. Relacja, w której księgi miały służyć za opał do łaźni, pojawia się dopiero po wielu stuleciach. Taki odstęp wymaga szczególnej ostrożności. Późnego przekazu nie da się zmienić w relację naocznego świadka przez częste powtarzanie. [3]

Zestawmy więc to, co zwykle zlewa się w jeden obraz:

Wydarzenie	Co możemy wskazać	Czego nadal nie wiemy
Wojna Cezara, 48/47 p.n.e.	Pożar i różniące się relacje o utracie książek	Jaki zbiór ucierpiał i w jakim stopniu
Walki za Aureliana, 272–273 n.e.	Zniszczenia części Bruchejonu	Jaki był wtedy stan głównej kolekcji
Zburzenie Serapejonu, 391 n.e.	Zniszczenie sanktuarium	Ile ksiąg przechowywano tam w tym momencie
Arabski podbój, VII w. n.e.	Późna opowieść o paleniu ksiąg	Brakuje wiarygodnego potwierdzenia jej przebiegu

Tabela nie pozwala wybrać jednej wygodnej daty. Pozwala za to uniknąć przypisywania czterem różnym historiom jednego budynku i tego samego księgozbioru. [10][11][12][3]

Jak znika książka, której nikt już nie przepisuje

Zniszczenie nośnika i utrata utworu to nie to samo. Jeśli istniały inne odpisy, tekst mógł krążyć dalej. Jeżeli zachował się tylko jeden egzemplarz, jego zużycie albo zniszczenie miało zupełnie inny ciężar.

Dlatego w badaniu strat trzeba pytać także o kopiowanie i ludzi zdolnych czytać teksty. Brak kolejnego odpisu mógł okazać się równie ostateczny jak ogień, choć nie zostawiał równie widowiskowej opowieści. To mechanizm transmisji rękopiśmiennej, nie dowód, że umiemy odtworzyć rok po roku powolny koniec Aleksandrii. [4]

Samo zdanie „biblioteka upadła przez zaniedbanie” byłoby zresztą zbyt gładkie. W miejsce jednej pewnej katastrofy wstawiałoby jeden pewny proces. S. Johnstone proponuje znacznie dalej idącą rewizję obrazu bibliotek hellenistycznych: odrzuca niewiarygodne późne przekazy i buduje historię na mocniejszych świadectwach. Już abstrakt jego artykułu pokazuje, że spór dotyczy także tego, jakich źródeł w ogóle wolno używać. [13]

W domowym księgozbiorze skala jest inna, ale opis również może przeżyć swoją pierwszą funkcję. Spis z tytułem, wydaniem i informacją o właścicielu bywa przydatny komuś, kto przejmuje książki po latach. Trzymany także poza jednym komputerem nie ginie razem z awarią tego urządzenia. Nie zastępuje egzemplarza, lecz zostawia wiadomość, czego szukać.

Co pokazują inne biblioteki: ruina, rękopis i katalog przeżywają osobno

W Herkulanum katastrofa z 79 roku n.e. pozostawiła zwęglone papirusy. Są fizyczne zwoje, na których można sprawdzać nowe metody odczytu. W Aleksandrii nie dysponujemy porównywalnym, rozpoznanym zespołem książek głównej biblioteki. [14]

W Niniwie teksty biblioteki Aszurbanipala odtwarza się z glinianych tabliczek i fragmentów. W Pergamonie archeologia pozwala badać zespół związany z sanktuarium Ateny. W Efezie konserwuje się architekturę Biblioteki Celsusa. To trzy różne sytuacje: przetrwanie tekstu, rozpoznanie miejsca przechowywania i zachowanie budowli nie muszą występować razem. [15][16][17]

Grota 17 w Dunhuang zachowała dziesiątki tysięcy rękopisów, obrazów i innych obiektów, odkrytych w 1900 roku. Tutaj problemem jest także rozproszenie kolekcji, którą badacze próbują zestawiać przez dokumentację. Archeologiczne pozostałości Nalandy z kolei każą patrzeć na długą historię ośrodka nauki, wykraczającą poza samą opowieść o jego końcu. [18][19]

Znacznie bliżej naszych czasów Biblioteka Kongresu po pożarze z 1814 roku kupiła 6487 tomów Thomasa Jeffersona. Kolejny pożar, w 1851 roku, zniszczył blisko dwie trzecie tej kolekcji. Tu dysponujemy konkretnymi zapisami o zakupie i stratach, więc możemy stawiać inne pytania niż w przypadku Aleksandrii. [20]

Polski przykład ma jeszcze inny ciężar. Większość książek i rękopisów Biblioteki Załuskich zwróconych Polsce po wcześniejszym wywiezieniu spłonęła z rąk Niemców w 1944 roku. Prace nad inwentarzem pozwalają badać zachowaną część i historię kolekcji. Katalog nie oddaje utraconej książki, ale może zachować jej tożsamość. [21]

Dzisiejsza Aleksandria: nowe instytucje, nadal otwarte pytania

Bibliotheca Alexandrina została uroczyście otwarta 16 października 2002 roku. Nawiązuje do dawnej Aleksandrii jako miejsca wiedzy. Jest nową instytucją, nie odnalezioną biblioteką Ptolemeuszy. [22]

Trwające badania miasta też nie układają się w prostą historię odzyskiwania jednego budynku. Programy Centre d’Études Alexandrines obejmują topografię, wykopaliska i dokumentowanie zabytków. Projekt Pharos wykorzystuje między innymi dokumentację cyfrową pozostałości latarni. Odnalezienie jej elementu nie oznacza odnalezienia biblioteki, choć obie budowle łatwo spotykają się w popularnych nagłówkach. [23][24]

Przy rozproszonych tekstach pracę wykonują również przedsięwzięcia takie jak Papyri.info. Łączą opisy, edycje i identyfikatory pochodzące z różnych baz. Nie odzyskują automatycznie dawnej kolekcji, lecz pomagają sprawdzić, czy dwa odwołania prowadzą do tego samego papirusu i co o nim wiadomo. [25]

Gregory Crane i współautorzy pisali o tym problemie w kontekście bibliotek liczących miliony cyfrowych książek. Samo zgromadzenie skanów nie wyczerpuje pracy: trzeba powiązać teksty, wydania i informacje, które pozwalają z nich korzystać. [26]

Po lekturze można zrobić rzecz niewielką. Wybierz z własnej półki książkę, której dokładnego wydania nie pamiętasz. Zapisz tłumacza, rok i miejsce, w którym stoi. Aleksandryjskich zwojów w ten sposób nie odzyskamy. Łatwiej za to wrócić do egzemplarza, który już mamy.

Czy wiemy, ile książek zginęło?

Nie. Dawne liczby nie tworzą zgodnego inwentarza, a zwój nie odpowiada jednemu współczesnemu tomowi. Nie potrafimy też obliczyć, jaki procent ówczesnej wiedzy reprezentowała ta kolekcja. [1]

Czy zachował się katalog Kallimacha?

Pinakes nie przetrwały w całości. Ich charakter badacze rekonstruują ze świadectw i fragmentów. To pozwala opisywać znaczenie tego przedsięwzięcia, lecz nie odtworzyć kompletnej listy aleksandryjskich książek. [8][9]

Bibliografia