Biblioteka Aszurbanipala: książki, które ocalały w glinie

Biblioteka Aszurbanipala przetrwała jako tysiące zapisanych przedmiotów, choć państwo, które ją stworzyło, upadło. Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów z Niniwy pozwala dziś czytać mezopotamskie opowieści, modlitwy i teksty uczonych. Ta liczba robi wrażenie, ale nie oznacza 30 tysięcy kompletnych książek. [1]

Wśród ocalałych tekstów znajduje się opowieść o potopie należąca do Eposu o Gilgameszu. Obok niej zachowały się dzieła znacznie mniej znane, a dla królewskiego dworu zapewne bardziej użyteczne: zbiory znaków wróżebnych, zaklęcia i receptury lecznicze. Żeby zrozumieć tę bibliotekę, trzeba na chwilę odłożyć wyobrażenie regału z powieściami.

Czym była biblioteka Aszurbanipala w Niniwie?

Aszurbanipal rządził Asyrią w VII wieku p.n.e. Jego stolica, Niniwa, leżała na terenie dzisiejszego Mosulu w północnym Iraku. Określenie „biblioteka Aszurbanipala” obejmuje obecnie wielki zespół tekstów wydobytych z jej ruin, przechowywany przede wszystkim w British Museum.

Słowo „biblioteka” jest wygodne, lecz sugeruje więcej porządku, niż możemy odtworzyć. Nie znamy planu jednego budynku, w którym wszystkie te tabliczki miałyby stać na swoich miejscach. Badacze muszą rozplątywać historię różnych kolekcji oraz niejasności pozostawione przez dawne wykopaliska i muzealne porządkowanie znalezisk. Właśnie tak postawili problem twórcy projektu Reading the Library of Ashurbanipal. [2]

To różnica, która wpływa na każde zdanie o liczebności zbioru. Tabliczka może być kompletnym krótkim tekstem albo częścią dłuższej serii. Jeden utwór mógł istnieć w kilku kopiach. Jedna kopia mogła rozpaść się na fragmenty, którym później nadano osobne numery.

Gdyby rozbić trzy egzemplarze tej samej książki i osobno skatalogować każdy kawałek, liczba rekordów szybko przewyższyłaby liczbę tytułów. Z Niniwą jest podobnie, choć zamiast kartek mamy glinę. Odczytanie kolejnego fragmentu może więc dopisać nowe zdanie do znanego utworu, a nie powiększyć listę dzieł.

Król gromadził teksty, bo wiedza przydawała się do rządzenia

Bibliotekę łatwo przedstawić jako sympatyczne hobby władcy. Zachowana korespondencja pokazuje znacznie bardziej zorganizowane przedsięwzięcie. Grant Frame i Andrew George opublikowali dwa dokumenty dotyczące reakcji uczonych z Babilonu i Borsippy na królewskie żądania dostarczenia tekstów. Możemy dzięki nim przyjrzeć się konkretnym relacjom między dworem a ośrodkami uczoności. [3]

Pozyskiwanie rękopisów odbywało się w świecie imperialnej przewagi Asyrii. Służba królowi, przepisywanie tekstów i przekazywanie zbiorów nie były działalnością oderwaną od polityki. Nie ma jednak powodu, by każdą ocalałą tabliczkę nazywać zdobyczą wojenną. Historia pojedynczego egzemplarza wymaga osobnego sprawdzenia.

Zbiór wyrastał z wcześniejszych tradycji. Analizując babilońskie teksty z Niniwy, Jeanette Fincke musiała uwzględnić różne okresy, rodzaje dokumentów i problemy ich pochodzenia. Samo znalezienie tekstu w dzisiejszej kolekcji nie wystarcza, aby przypisać jego wykonanie królowi lub jego skrybom. [4]

To istotne także dla obrazu samego władcy. Biblioteka nie powstała wyłącznie dzięki człowiekowi, którego imię nosi. Wymagała pracy ludzi umiejących zdobyć wzorzec, przygotować glinę, zapisać tekst i rozpoznać błędy kopii.

Badania Sophie Cohen pozwalają wskazać jednego z nich: Ištar-šumu-ēreša, naczelnego skrybę Aszurbanipala. Analiza jego kolofonów, czyli notatek dopisywanych do tekstów, odsłania działalność konkretnego uczonego w różnych okresach życia. Za królewskim szyldem zaczynają być widoczne poszczególne warsztaty i biografie. [5]

Skrybowie zostawili informacje, dzięki którym rozpoznajemy ich pracę

Kolofon znajdował się zwykle na końcu tabliczki. Mógł wskazywać skrybę, właściciela, pierwowzór, cel sporządzenia kopii albo miejsce i datę wykonania. Nie każda tabliczka otrzymywała taki zapis, a zachowana notatka nie musiała zawierać wszystkich tych informacji. [6]

W zbiorach z Niniwy występują formuły przypisujące teksty pałacowi Aszurbanipala oraz świadectwa związane ze świątynią Nabu, boga sztuki pisarskiej. Są też tabliczki należące wcześniej do określonych uczonych. Krótki zapis własności bywa dziś cenniejszy dla rekonstrukcji dziejów zbioru niż kolejna dobrze zachowana strona głównego tekstu.

Królewskie kolofony były częściowo standaryzowane. Te same formuły powtarzano na różnych tabliczkach. Takie podobieństwo pomaga porównywać egzemplarze, lecz nie działa jak współczesny numer identyfikacyjny książki. [7]

Poniższa oś czasu prowadzi od gromadzenia tekstów w Niniwie przez upadek miasta i odkrycia tabliczek do współczesnych badań opisanych w artykule. Odstępy na osi nie odpowiadają długości okresów.

flowchart TD
  A["VII w. p.n.e.<br/>Aszurbanipal gromadzi teksty w Niniwie"]
  B["612 p.n.e.<br/>Zdobycie i pożary Niniwy<br/>Upadek instytucji, przetrwanie części tabliczek"]
  C["1850<br/>Toma Shishman odnajduje<br/>wielkie skupisko tabliczek"]
  D["1872<br/>George Smith rozpoznaje opowieść o potopie<br/>we fragmencie Eposu o Gilgameszu"]
  E["2009–2013<br/>Fotografowanie tabliczek z Kuyunjik<br/>Dokumentacja wykorzystywana przez eBL"]
  F["2023<br/>Publikacja badania materiału tabliczek<br/>z Niniwy, Nimrud i Tell Halaf"]
  G["2025–2026<br/>Projekt opracowania kolekcji z Niniwy<br/>w muzeach archeologicznych w Stambule"]
  H["21 czerwca 2026<br/>Preprint o wykrywaniu znaków w eBL<br/>Szerszy korpus niż biblioteka Aszurbanipala"]
  A --> B --> C --> D --> E --> F --> G --> H

Oś czasu na podstawie źródeł przywołanych w artykule. Etapy badań i projektów nie oznaczają odczytania całego zbioru.

Również wygląd tabliczki przekazuje informacje. Wielkość, kształt i układ kolumn nie są przypadkowym opakowaniem treści. Babette Schnitzlein i Jon Taylor pokazują, jak badanie typów tabliczek pomaga odtwarzać działanie kolekcji. Staranny, ujednolicony charakter pisma nie oznacza, że wszystkie przedmioty wykonywano według jednego szablonu. [8]

Obok Gilgamesza stały teksty o leczeniu i odpędzaniu nieszczęścia

Wyobraźmy sobie uczonego wezwanego do chorego albo do interpretacji niepokojącego znaku. Potrzebował dostępu do wcześniejszych opisów i procedur. Z dzisiejszej perspektywy niektóre z nich zaliczylibyśmy do medycyny, inne do religii lub wróżbiarstwa. W praktyce dworu mogły służyć temu samemu celowi: rozpoznaniu zagrożenia i wyborowi działania.

Dobrym przykładem jest Maqlû, seria tekstów dotyczących odczyniania czarów. British Museum przechowuje pod numerem K.2950 fragmenty niemal kompletnej siódmej tabliczki tej serii. Opis muzealny wskazuje, że cały zespół obejmował instrukcję rytuału oraz wypowiadane podczas niego zaklęcia. Mamy więc zapis czynności i towarzyszącego im tekstu, nie luźną kolekcję niezwykłych wierzeń. [9]

Porządkowano także wiedzę terapeutyczną. Krisztián Simkó bada proces łączenia materiału leczniczego w serie w Niniwie. Zainteresowanie badaczy dotyczy nie tylko tego, jakie zalecenia zapisano, ale również tego, jak rozdzielano i zestawiano treści. [10]

Literaturę również zachowywano w wielu egzemplarzach. W studium Ludlul bēl nēmeqi, poematu o cierpieniu i odzyskaniu przychylności boga Marduka, Aino Hätinen rozpoznaje pięć typów tabliczek oraz co najmniej trzy zestawy opatrzone kolofonami Aszurbanipala. [11]

Współczesny czytelnik mógłby uznać te powtórzenia za nadmiar. Dla badacza są pomocą: drugi egzemplarz pozwala sprawdzić uszkodzoną linijkę pierwszego, a różnice pokazują historię tekstu. Warunkiem jest zachowanie informacji, z której kopii pochodzi dany odczyt.

Pożar Niniwy mógł utrwalić glinę, lecz zniszczył bibliotekę

W 612 roku p.n.e. Niniwę zdobyły wojska babilońskie i medyjskie. O kampanii i oblężeniu opowiada zachowana kronika babilońska. Nie daje ona jednak spisu spalonych rękopisów ani liczby ocalałych tomów. [12]

Popularne zdanie „ogień uratował bibliotekę” skraca historię tak mocno, że zaczyna ją zniekształcać. Ogień mógł wpłynąć na trwałość niektórych glinianych przedmiotów. Nie zachował przy życiu instytucji, ludzi ani układu zbiorów.

W badaniu opublikowanym w 2023 roku Michela Spataro, Jonathan Taylor i Daniel O’Flynn przeanalizowali 20 tabliczek z Niniwy, Nimrud oraz Tell Halaf. Wykorzystali cienkie szlify oglądane pod mikroskopem i badanie składu materiału; sześć obiektów poddali także tomografii. To próbka z trzech stanowisk, a nie audyt wszystkich znalezisk z biblioteki. [13]

Muzealny opis tych prac podaje, że badane tabliczki z Niniwy były wypalone w temperaturze przekraczającej 800°C, być może podczas pożarów pałaców w 612 roku p.n.e. Sformułowanie „być może” ma tu znaczenie. Wynik nie pozwala stwierdzić, że każdy ocalały fragment zawdzięcza trwałość temu samemu zdarzeniu. [14]

Jeszcze mniej wiemy o skali strat nośników organicznych. Teksty mogły krążyć także na drewnianych tabliczkach z warstwą wosku. Nie posiadamy pełnego inwentarza pozwalającego policzyć, ile takich zapisów zginęło.

Czasem ślad innego nośnika może tkwić w samej glinie. Paola Corò i Stefania Ermidoro przeanalizowały otwory w tabliczkach, tradycyjnie nazywane otworami do wypalania. Zaproponowały między innymi, że część mogła naśladować cechy drewnianych wzorców. To interesująca hipoteza o praktykach kopiowania, a nie rozstrzygnięcie funkcji każdego otworu. [15]

Bibliotekę odkrywali także ludzie, których nazwiska rzadziej trafiają do podręczników

W popularnej wersji Austen Henry Layard odkrywa bibliotekę, a tabliczki jadą do Londynu. Eleanor Robson przywraca tej historii ważny szczegół: wielkie skupisko zapisów w dwóch pomieszczeniach pałacu odnalazł w 1850 roku Toma Shishman, miejscowy kierownik prac ekspedycji. Dalsze odkrycia wiązały się między innymi z Hormuzdem Rassamem. [16]

Wykopaliska nie dostarczyły dokumentacji, jakiej oczekiwalibyśmy dziś. Poszukiwanie zabytków tunelami i późniejsze porządkowanie materiału utrudniły odtworzenie miejsc znalezienia wielu tabliczek. Utraconego kontekstu nie naprawi samo bardzo dokładne odczytanie znaków.

Wydobycie tabliczki było dopiero początkiem. Zapis należało rozpoznać, przypisać do języka, odczytać i zestawić z innymi fragmentami. Słynny sukces George’a Smitha pokazuje, jak wielka różnica dzieli posiadanie zabytku od zrozumienia jego znaczenia.

W 1872 roku Smith rozpoznał opowieść o potopie. Fragment znany jako K.3375 należy do XI tabliczki Eposu o Gilgameszu. Muzealna karta przypomina o rozgłosie odkrycia i o zainteresowaniu, które doprowadziło do sfinansowania dalszej wyprawy przez „The Daily Telegraph”. [17]

Dla europejskich odbiorców szczególnie poruszające były podobieństwa do opowieści biblijnej. Znalezisko umieściło ją w szerszym kontekście mezopotamskich tradycji o potopie. Nie oznacza to, że Aszurbanipal napisał Gilgamesza ani że Smith odczytał wówczas kompletny tekst eposu. Jego praca dotyczyła świadectwa znacznie starszej tradycji zachowanego w późniejszej kopii. [18]

Jak dziś czytamy rozbite tabliczki z biblioteki Aszurbanipala?

Najpierw trzeba oddzielić dwa rodzaje dopasowania. Fragmenty jednej tabliczki mogą pasować do siebie fizycznie. Dwie różne tabliczki mogą natomiast zawierać ten sam ustęp utworu. W drugim przypadku nie składamy przedmiotu, tylko porównujemy kopie tekstu.

To rozróżnienie porządkuje pracę:

1. Dokumentujemy obiekt. Potrzebne są zdjęcia powierzchni i krawędzi oraz identyfikator pozwalający wrócić do tego samego zabytku.
2. Rozpoznajemy zapis. Badacz ustala znaki i przygotowuje transliterację. Uszkodzone miejsce pozostaje oznaczone jako uszkodzone.
3. Szukamy powiązań. Porównujemy formę tabliczki, charakter pisma i ciągi tekstu z innymi świadectwami.
4. Sprawdzamy kandydatów. Zbieżność musi wytrzymać kontrolę języka, układu i zachowanego materiału.
5. Publikujemy wynik z jego ograniczeniami. Czytelnik powinien móc rozróżnić zapis na zabytku od uzupełnienia zaproponowanego przez wydawcę.

Platforma electronic Babylonian Library, eBL, łączy katalogowanie z dokumentacją i porównywaniem tekstów. Jej zaplecze obejmuje również wcześniejsze prace nad tabliczkami z Kuyunjik, w tym fotografie wykonane w latach 2009–2013. Cyfrowa biblioteka korzysta z pracy wielu pokoleń, nawet jeśli na ekranie widzimy jedno pole wyszukiwania. [19]

Komputery pomagają także rozpoznawać znaki na fotografiach. Preprint z 21 czerwca 2026 roku opisuje zastosowanie modelu do 87 668 fragmentów z korpusu eBL i uzyskanie blisko 2,9 miliona wykryć znaków. To dane o szerszym korpusie eBL, nie liczba fragmentów biblioteki Aszurbanipala. [20]

Wykrycie znaku nie jest jeszcze odczytaniem zdania. Model pozostaje wrażliwy na uszkodzenia i zróżnicowany układ zapisu; artykuł udostępniono jako preprint oznaczony jako będący w recenzji. Jego wynik należy oceniać na poziomie opisanego zadania, bez dopisywania deklaracji, że komputer przetłumaczył bibliotekę.

Co jeszcze pozostaje do odkrycia w znanych zbiorach?

Nie wszystkie odpowiedzi czekają pod ziemią. Część znajduje się w muzeach, w obiektach dotąd niewydanych albo niewystarczająco zestawionych z resztą materiału.

Projekt prowadzony w latach 2025–2026 dotyczy około 30 rękopisów i fragmentów kolekcji z Niniwy w İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Według opisu Gazi Üniversitesi wcześniej opublikowano tylko pięć. Plan prac obejmuje okres od lipca 2025 do grudnia 2026 roku. [21]

Ten niewielki zespół dobrze pokazuje, dlaczego „biblioteka jest odkryta” i „biblioteka jest opracowana” oznaczają różne rzeczy. Jeden kolejny egzemplarz może zmienić odczyt utworu znanego od dawna. Nadal trzeba jednak wykazać związek między konkretnym zabytkiem a konkretną propozycją rekonstrukcji.

Dla porównania warto zajrzeć do edycji hymnu ku czci Babilonu, opublikowanego w związku z badaniami biblioteki z Sippar. To inny zbiór niż Niniwa, lecz podobna praca nad rozproszonymi świadectwami. [22]

Cyfrowa edycja eBL podaje, że odzyskano około dwóch trzecich tekstu, którego pełną długość szacuje się na 250 wersów. Nawet głośny sukces może więc oznaczać znaczny postęp przy zachowaniu luk. Dobra edycja pozwala te luki zobaczyć. [23]

Dlaczego Niniwa przetrwała inaczej niż Aleksandria i Herkulanum?

Opowieści o zaginionych bibliotekach zbyt łatwo zamieniają się w jeden scenariusz: wspaniały księgozbiór, ogień, zupełna pustka. Niniwa pokazuje, że trzeba pytać osobno o los instytucji, budynku, nośnika i samego tekstu.

Starsze archiwa Ebli odkryto w 1975 roku. Już ich istnienie wystarcza, aby zrezygnować z nazywania Niniwy początkiem wszelkiego gromadzenia zapisów. [24] Hetyckie tabliczki z Hattusy, których zespół UNESCO opisuje jako liczący niemal 25 tysięcy obiektów, przypominają o innych wielkich zbiorach klinowych. [25]

W przypadku Aleksandrii okoliczności ostatecznego zaniku biblioteki pozostają niepewne. Nie dysponujemy korpusem jej oryginalnych ksiąg, który moglibyśmy rekonstruować tak jak tabliczki z Niniwy. Nie pomaga tu wskazanie jednego efektownego pożaru jako wyjaśnienia całej historii. [26]

Herkulanum zachowało organiczny nośnik w szczególnych warunkach: gorący materiał piroklastyczny zwęglił papirusy. Zapis pozostał, lecz dostęp do wnętrza zamkniętych zwojów jest osobnym problemem. [27]

Dunhuang dostarcza jeszcze innego porównania. Grota 17, zamknięta około roku 1000 i odkryta w 1900, zachowała tysiące rękopisów oraz innych przedmiotów. Papier nie musiał przejść przez pożar, aby dotrwać do współczesności. [28]

Niniwę wyróżnia więc połączenie rozmiaru zbioru, trwałości gliny i informacji pozostawionych przez skrybów. Odczytujemy dzięki temu nie tylko dzieła literackie, ale również ślady pracy nad ich kopiowaniem i porządkowaniem.

Pytania o bibliotekę Aszurbanipala

Czy biblioteka Aszurbanipala była pierwszą biblioteką świata?

Nie. Zbiory tabliczek i praktyki porządkowania zapisów są starsze, czego przykładami są Ebla i Hattusa. Znaczenie Niniwy wynika ze skali i charakteru ocalałego materiału, nie z bezspornego pierwszeństwa. [24][25]

Ile książek znajdowało się w bibliotece?

Nie znamy pełnej pierwotnej liczby. Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów w dzisiejszym zespole nie odpowiada liczbie tytułów ani kompletnych egzemplarzy. [1]

Czy pożar uratował wszystkie tabliczki?

Nie można tak twierdzić. Badania potwierdzają wypalenie analizowanych próbek z Niniwy i dopuszczają związek z pożarami w 612 roku p.n.e. Nie obejmują całego zbioru. [13][14]

Czy sztuczna inteligencja potrafi już przeczytać całą bibliotekę?

Opisane narzędzia wykonują określone zadania, między innymi wykrywają znaki i ułatwiają porównywanie materiału. Pełny odczyt oraz przekład wymagają dalszej oceny filologicznej. Liczba wykrytych znaków nie jest liczbą przetłumaczonych zdań. [20]

Żeby samodzielnie zobaczyć rezultat tej pracy, otwórz katalog eBL albo wydanie hymnu ku czci Babilonu. Zwróć uwagę na identyfikatory egzemplarzy i oznaczenia ubytków. To one pozwalają sprawdzić, skąd pochodzi odczyt i gdzie kończy się zachowany tekst.

Stan badań i odsyłaczy: 18 października 2026 r.

Bibliografia

Źródła internetowe sprawdzono 18 października 2026 r. Prace naukowe podano z identyfikatorem DOI, gdy jest dostępny.

1. Jonathan Taylor (2022). The Ashurbanipal Library Project. British Museum / Oracc. Źródło. ↩ ↩
2. Ludwig-Maximilians-Universität München (b.d.). Reading the Library of Ashurbanipal. Opis projektu, finansowanie 2020–2023. Źródło. ↩
3. Grant Frame; Andrew R. George (2005). The royal libraries of Nineveh: New evidence for King Ashurbanipal’s tablet collecting. Iraq 67(1), 265–284. DOI. ↩
4. Jeanette C. Fincke (2004). The British Museum’s Ashurbanipal Library Project. Iraq 66, 55–60. DOI. ↩
5. Sophie Cohen (2024). The Scribe’s Imprint: Ištar-šumu-ēreš and the Formation of Ashurbanipal’s Library. KASKAL, nowa seria 1, art. 17; publikacja 19.12.2024. DOI. ↩
6. Jonathan Taylor (2022). Colophons. Ashurbanipal Library Project / Oracc. Źródło. ↩
7. Jon Taylor; Enrique Jiménez; Babette Schnitzlein; Sophie Cohen (2023). The Colophons of Ashurbanipal, King of the World. W: G.A. Kiraz, S. Schmidtke (red.), Literary Snippets: Colophons Across Space and Time, Gorgias Press, 23–42. DOI. ↩
8. Babette Schnitzlein; Jon Taylor (2024). Typological Aspects of Scholarly Tablets in the Library of Ashurbanipal. KASKAL, nowa seria 1, art. 15; publikacja 19.12.2024. DOI. ↩
9. British Museum (b.d.). Tablet K.2950: seventh tablet of Maqlû. Katalog zbiorów, zapis źródłowy. Źródło. ↩
10. Krisztián Simkó (2024). “Weaving Together Loose Threads”: On the Serialisation of the Therapeutic Corpus at Nineveh. KASKAL, nowa seria 1, art. 18; publikacja 19.12.2024. DOI. ↩
11. Aino Hätinen (2024). Ludlul bēl nēmeqi in Ashurbanipal’s Library. KASKAL, nowa seria 1, art. 19; publikacja 19.12.2024. DOI. ↩
12. British Museum (b.d.). Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (616–609 BC). Opis muzealny w Google Arts & Culture. Źródło. ↩
13. Michela Spataro; Jonathan Taylor; Daniel O’Flynn (2023). A technological study of Assyrian clay tablets from Nineveh, Tell Halaf and Nimrud: a pilot case study. Archaeological and Anthropological Sciences 15, art. 68. DOI. ↩ ↩
14. Michela Spataro; Daniel O’Flynn (2023). Reading beneath the lines. British Museum, Middle East Newsletter 8, udostępniony w 2024 r.. Źródło. ↩ ↩
15. Paola Corò; Stefania Ermidoro (2024). Copying from Wooden Originals? Investigating the Materiality and Rationale for Holes in the Tablets from the Library of Ashurbanipal. KASKAL, nowa seria 1, art. 16; publikacja 19.12.2024. DOI. ↩
16. Eleanor Robson (2019). Ancient Knowledge Networks: A Social Geography of Cuneiform Scholarship in First-Millennium Assyria and Babylonia. UCL Press, zwłaszcza rozdział 2, s. 12–17. DOI. ↩
17. British Museum / Museum With No Frontiers (b.d.). The Flood Tablet, K 3375. Sharing History, karta zabytku. Źródło. ↩
18. Archaeological Institute of America (2016). The World’s Oldest Writing: Religion. Archaeology, maj/czerwiec 2016. Źródło. ↩
19. electronic Babylonian Library (b.d.). About the Library. Dokumentacja katalogu, łączeń i fotografii. Źródło. ↩
20. Wentao Che; Esteban Garcés Arias; Asim Niaz; Andreas Bender; Enrique Jiménez (2026). Automated sign detection across the Electronic Babylonian Library: A large-scale dataset and end-to-end cuneiform OCR pipeline. arXiv:2606.22608, wersja 1, 21.06.2026; preprint, w recenzji według karty wersji. DOI. ↩ ↩
21. Koray Toptaş; Jon Taylor; Enrique Jiménez (2025–2026). The Library of Assurbanipal in Türkiye: Publication of the Nineveh Collection (Nv.) in the İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Gazi Üniversitesi, karta projektu: lipiec 2025 – grudzień 2026. Źródło. ↩
22. Anmar A. Fadhil; Enrique Jiménez (2025). Literary texts from the Sippar Library V: A hymn in praise of Babylon and the Babylonians. Iraq; opublikowana edycja naukowa. DOI. ↩
23. electronic Babylonian Library (b.d.). I.3 The Elevation of Babylon. Cyfrowa edycja krytyczna hymnu; stan odczytu sprawdzony 18.10.2026. Źródło. ↩
24. Sapienza Università di Roma (2025). Cinquant’anni dopo Ebla continua a parlare. La scoperta degli Archivi di Stato nel 1975. Komunikat 11.12.2025. Źródło. ↩ ↩
25. UNESCO (b.d.). Hittite cuneiform tablets from Bogazköy. Memory of the World. Źródło. ↩ ↩
26. Bibliotheca Alexandrina (b.d.). Destruction of the Ancient Library. New Bibliotheca Alexandrina, rozdział 2. Źródło. ↩
27. The Herculaneum Society (b.d.). Papyri. Opis zbioru i warunków zwęglenia. Źródło. ↩
28. International Dunhuang Programme (b.d.). Dunhuang Mogao. British Library, opis kolekcji z Groty 17. Źródło. ↩